Bị 'lật kèo' phút chót, Việt Nam bất ngờ vì mức thuế đơn phương 20%

Trump bất ngờ áp thuế 20% hàng Việt Nam, vượt xa mức 11% đã đàm phán, khiến Việt Nam “sốc và thất vọng”. Chưa có thỏa thuận chính thức, quan hệ thương mại hai nước thêm căng thẳng.

Cuộc đàm phán tưởng như đã đến hồi kết thúc tốt đẹp giữa Việt Nam và Mỹ bất ngờ trở nên căng thẳng khi Tổng thống Donald Trump đơn phương tuyên bố áp mức thuế 20% lên hàng hóa Việt Nam – mức gần gấp đôi so với con số mà hai bên từng thỏa thuận.

Theo các nguồn tin của Politico và Bloomberg, phía Việt Nam đã kỳ vọng mức thuế sẽ được chốt ở 11% sau quá trình đàm phán kéo dài. Tuy nhiên, trong một cuộc điện đàm trực tiếp với Tổng Bí thư Tô Lâm ngày 2/7, ông Trump đã “vượt mặt” đội đàm phán và nâng con số này lên 20% mà không có cảnh báo trước. Sự việc được mô tả là khiến chính phủ Việt Nam “ngạc nhiên, thất vọng và giận dữ”.

Điều khiến dư luận quan tâm hơn cả là Tổng Bí thư Tô Lâm – người không tham gia trực tiếp vào quá trình thương lượng – lại là người nhận thông báo thay đổi bất ngờ này. Tình huống này càng làm dấy lên nghi ngờ về tính minh bạch và sự nhất quán trong phương pháp điều hành chính sách thương mại của Nhà Trắng dưới thời ông Trump.

Bản dự thảo thỏa thuận thương mại mà Politico tiếp cận được cho thấy không hề có bất kỳ mức thuế cụ thể nào được ấn định, mà chỉ ghi nhận hai bên sẽ tiếp tục đàm phán trong vài tuần tới để “giảm đáng kể” các mức thuế. Do đó, tuyên bố đơn phương của ông Trump về việc áp thuế 20% đối với hàng Việt Nam và 40% đối với hàng trung chuyển qua Việt Nam đã khiến các nhà hoạch định chính sách ở Hà Nội cảm thấy bị “đánh úp”.

Cũng theo Bloomberg, sau cuộc điện đàm, Tổng Bí thư Tô Lâm đã chỉ đạo nhóm đàm phán tiếp tục nỗ lực để hạ mức thuế xuống thấp hơn. Tuy nhiên, việc ông Trump công khai tuyên bố mức thuế trên mạng xã hội và trong thư gửi các quốc gia ASEAN – bao gồm cả đối thủ cạnh tranh của Việt Nam – càng khiến tình hình thêm phần nhạy cảm và khó kiểm soát.

Đáng chú ý, các đơn vị truyền thông trong nước đến nay vẫn không đưa tin chi tiết về mức thuế 20%. Các bản tin chỉ đề cập chung chung đến việc hai bên hoan nghênh khuôn khổ đàm phán và chưa hề công bố bất kỳ văn bản chính thức nào về thỏa thuận đã đạt được. Điều này cho thấy sự dè dặt rõ ràng từ phía Hà Nội trước động thái không lường trước từ Washington.

Về phía Mỹ, các tuyên bố chủ yếu đến từ cá nhân ông Trump và một vài quan chức như Bộ trưởng Thương mại Howard Lutnick. Không có bất kỳ văn bản pháp lý nào xác nhận mức thuế đã được thể chế hóa, khiến giới chuyên gia đặt câu hỏi liệu tuyên bố này có giá trị thực tế hay chỉ là một đòn chiến lược nhằm gây áp lực.

Tiến sĩ Giang Phùng cho biết, trong hệ thống pháp lý Mỹ, việc điều chỉnh thuế quan là một quá trình phức tạp, cần thông qua các đạo luật và quy trình điều tra rõ ràng như Mục 301 hay 232 của Đạo luật Thương mại. Việc ông Trump sử dụng thư tay và mạng xã hội để công bố mức thuế là điều chưa từng có tiền lệ, và khiến tính pháp lý của tuyên bố này bị đặt dấu hỏi lớn.

Tình huống này khiến các nhà quan sát lo ngại về sự ổn định trong quan hệ thương mại Việt-Mỹ, vốn đã có bước tiến lớn trong hơn ba thập kỷ qua. Ông Scot Marciel – cựu Phó trợ lý Ngoại trưởng Mỹ phụ trách Đông Á và Thái Bình Dương – nhận định rằng: “Niềm tin vào Mỹ như một đối tác đáng tin cậy đang bị lung lay. Trung Quốc có thể là bên được hưởng lợi từ sự không nhất quán này”.

Trong khi chưa có diễn biến cụ thể từ hai chính phủ, Việt Nam đã chủ động đưa ra một số động thái phòng ngừa. Theo Reuters, ngày 8/7 Thủ tướng Phạm Minh Chính đã đạt được thỏa thuận tăng cường hợp tác thương mại với Thủ tướng Trung Quốc Lý Cường.

Đồng thời, Việt Nam cũng chuẩn bị ban hành nghị định tăng cường kiểm soát xuất xứ hàng hóa, chống gian lận trung chuyển và tự chứng nhận sai lệch – một động thái được cho là nhằm xoa dịu lo ngại từ phía Mỹ.

Diễn biến khó lường này có thể là chỉ dấu cho một giai đoạn đầy thách thức trong quan hệ kinh tế giữa hai quốc gia. Nếu không có những giải pháp khéo léo và kịp thời, nguy cơ căng thẳng leo thang, ảnh hưởng đến hàng tỷ USD kim ngạch thương mại hai chiều là hoàn toàn có thể xảy ra.

Ở thời điểm hiện tại, điều duy nhất rõ ràng là... chưa có gì rõ ràng. Giữa một thế giới đầy bất định, Việt Nam buộc phải bước đi thận trọng hơn bao giờ hết để bảo vệ vị thế của mình trong chuỗi cung ứng toàn cầu – nơi mà mọi tuyên bố, dù là một dòng tweet, cũng có thể đảo lộn mọi toan tính chiến lược.